Vaine Gloire

Vergelijking Franse en Nederlandse vertaling van Grotius' Annales.

Jan Waszink heeft onlangs de Annales van Hugo de Groot in het Nederlands vertaald. Er bestond al sinds 1662 een Franse vertaling van de in het Latijn geschreven Annales. Het loont de moeite beide vertalingen naast elkaar te leggen wat betreft de alinea die aan De Hooghe is gewijd.

Hier de gehele Franse tekst:

Environ ce temps, un homme de bas lieu, nommé Hogius, entreprit de troubler la Hollande, par des discours & par des escrits assez pleins de hardiesse : car sans craindre de deshonorer sa propre mere, il aspiroit à la vaine gloire d'avoir esté engendré par Charles le Quint, à cause de quelque ressemblance de visage qu'il avoit avec cet Empereur : & pour cette raison les Espagnols, luy ayant donné quelque esperance que Philippe le reconnoistroit pour frere, il attiroit par ce moyen à l'obéissance de la maison d'Autriche, plusieurs personnes qui n'estant pas satisfaites de l'estat present de la republique, se portoient au desir des nouveautez : mais cette conspiration fut estouffée presque dés sa naissance par le chastiment de son autheur, qui fut puny du dernier supplice.

Wat hierbij opvalt is het gebruik van de term "à la vaine gloire" als het gaat over de afstamming van De Hooghe, door Waszink vertaald met "mat hij zichzelf een ongegronde hoge afkomst aan".
"A la vaine gloire" is echter een uitdrukking die haar oorsprong vindt binnen de katholieke kerk en die niet eenvoudigweg met "ongegrond" gelijk kan worden gesteld. De uitdrukking is dermate moeilijk te vertalen dat er op de Franse Wikipedia een uitvoerige uitleg aan wordt besteed.
http://fr.wikipedia.org/wiki/Vaine_gloire

Als we toch een poging moeten doen de term te verklaren in het Nederlands, dat kan dit gebeuren via een onderscheid tussen twee benaderingen: Men kan bepaalde woorden uitspreken om een feitelijk gegeven over te brengen dat los staat van de persoon die de woorden uitspreekt. Een voorbeeld: door het zeggen van "de zon schijnt" zal er geen glorie op de spreker afstralen.
Een spreker kan in bepaalde gevallen echter ook zeggen: "dat kon ik je meteen al zeggen". In dat geval maakt het weinig uit dat de spreker dit altijd al had kunnen zeggen. Deze zin moet bijdragen aan het aanzien van de spreker, die blijkbaar over een groot inzicht schijnt te beschikken.

Zodra uitlatingen niet meer feitelijk bedoeld zijn, maar slechts de bedoeling hebben het aanzien van de spreker te verhogen, spreekt men van "la vaine gloire". Deze kwalificatie houdt geen uitspraak in over het waarheidsgehalte van het uitgesprokene. Het bedoelt slechts te zeggen dat de spreker dit zei om zijn aanzien te verhogen. Het uitgesprokene kan even goed de waarheid als een leugen zijn.

"il aspiroit à la vaine gloire d'avoir esté engendré par Charles le Quint à cause de quelque ressemblance de visage qu'il avoit avec cet Empereur" zou dus vertaald moeten worden met:

"Hij vertelde, niet zonder eigenbelang, omdat zijn gezicht een zekere gelijkenis met dat van Karel V vertoonde, dat hij afstammeling van deze keizer was".
Dit is een ander gegeven dan "ongegrond". De Franse vertaling draait door het gebruik van "la vaine gloire" als het ware om de hete brei heen van het waarheidsgehalte van De Hooghes claim. Het kan waar zijn, het kan een leugen zijn, maar de nadruk komt op het feit te liggen dat hij, door dit te zeggen zichzelf weinig bescheiden opstelde.